فهرست مطالب
موتور اسکرمجت با حفظ احتراق در جریان هوای مافوق صوت، امکان پرواز موشکهای کروز هایپرسونیک در سرعتهای بالاتر از ۵ ماخ را فراهم میکند.
به گزارش سرویس هوافضای تکناک، موشکهای کروز هایپرسونیک برای حفظ پرواز در سرعتهای بالاتر از ۵ ماخ به موتورهایی نیاز دارند که بتوانند در شرایط بسیار سخت جوی بهطور مداوم نیروی رانش تولید کنند.
موتور اسکرمجت با استفاده از اکسیژن موجود در هوا، یکی از فناوریهای اصلی برای دستیابی به چنین قابلیتی است، اما کنترل احتراق در جریان هوای مافوق صوت، چالشهای مهندسی پیچیدهای ایجاد میکند.
موشک هایپرسونیک تنها نباید برای مدت کوتاهی به سرعت بسیار بالایی برسد. موشک کروز باید بتواند هنگام حرکت در جو با سرعتی دستکم پنج برابر سرعت صوت، پرواز پیشرانشدار خود را ادامه دهد. موتور اسکرمجت برای پاسخ به همین نیاز توسعه یافته است.
اسکرمجت (ScramJet)، مخفف “Supersonic Combustion Ramjet”، نوعی موتور تنفس هوایی است.. این موتور از حرکت سریع موشک برای فشردهسازی هوای ورودی استفاده میکند و سپس با تزریق سوخت و انجام فرایند احتراق، نیروی رانش لازم را برای ادامه پرواز به وجود میآورد.
ایده اصلی این فناوری ساده به نظر میرسد، اما اجرای آن در وسیلهای که میتواند در هر ثانیه بیش از یک مایل حرکت کند، بسیار دشوار است. مهندسان باید جریان هوا، احتراق، امواج ضربهای و دمای بسیار بالا را همزمان مدیریت کنند.
بیشتر بخوانید: موشک Sentinel برای نخستینبار به صورت عمودی مونتاژ شد
عملکرد موتور اسکرمجت در سرعت مافوق صوت
موتورهای توربوفن هواپیماهای تجاری برای فشردهسازی هوا از پرههای چرخان کمپرسور استفاده میکنند، اما اسکرمجت چنین قطعاتی ندارد. شکل ورودی هوا و سرعت بسیار بالای موشک، هوای ورودی را در فضای محدودتری متراکم میکنند و در نتیجه فشار و دمای آن افزایش مییابد.
پس از فشرده شدن هوا، سوخت به جریان هوای ورودی تزریق میشود. این سوخت معمولا از نوع هیدروکربنی یا هیدروژن است. ترکیب سوخت و هوا در محفظه احتراق مشتعل میشود و انرژی آزادشده، گازها را از نازل انتهای موتور خارج میکند تا نیروی رانش ایجاد شود.
ویژگی کلیدی موتور اسکرمجت این است که جریان هوا هنگام عبور از محفظه احتراق همچنان مافوق صوت باقی میماند. موتورهای رمجت معمولی پیش از آغاز احتراق، سرعت جریان هوای ورودی را به زیر سرعت صوت کاهش میدهند. این روش با افزایش عدد ماخ، به تدریج کارایی کمتری پیدا میکند.
حفظ سرعت مافوق صوت جریان هوا به اسکرمجت اجازه میدهد در محدودهای فعالیت کند که موتورهای جت معمولی توانایی کار در آن را ندارند. البته این طراحی یک محدودیت اساسی نیز ایجاد میکند. اسکرمجت هنگام توقف یا حرکت با سرعت پایین نمیتواند نیروی رانش مفیدی تولید کند.
بنابراین، موشک باید پیش از روشن شدن اسکرمجت به سرعت کافی برسد. یک بوستر راکتی یا یک هواپیمای دیگر میتواند این شتاب اولیه را فراهم کند. پس از رسیدن موشک به شرایط مناسب، اسکرمجت روشن میشود و وظیفه تأمین نیروی رانش در بخش اصلی پرواز را بر عهده میگیرد.
بیشتر بخوانید: موشک کروز اروپا با برد بیش از هزار کیلومتر رونمایی شد
مزیت اسکرمجت برای موشکهای کروز هایپرسونیک
راکتها برای فعالیت مستقل از جو باید علاوه بر سوخت، ماده اکسیدکننده مورد نیاز را برای احتراق نیز حمل کنند. موتور اسکرمجت اکسیژن مورد نیاز خود را مستقیما از هوای اطراف دریافت میکند و در مرحله کروز نیازی به حمل اکسیدکننده جداگانه ندارد.
حذف اکسیدکننده میتواند وزن وسیله را کاهش دهد و فضای بیشتری برای سوخت، حسگرها یا محموله فراهم کند. همچنین این ویژگی امکان پرواز پیشرانشدار مداوم درون جو را ایجاد میکند، در حالی که برخی سامانههای دیگر تنها برای دوره محدودی از پرواز از نیروی پیشران استفاده میکنند.
این تفاوت، موشک کروز مجهز به موتور اسکرمجت را از تسلیحات هایپرسونیک بوستگلاید متمایز میکند. وسیله بوستگلاید ابتدا به کمک راکت شتاب میگیرد و سپس به سمت هدف سر میخورد. در مقابل، موشک کروز هایپرسونیک با موتور تنفس هوایی میتواند در طول مرحله کروز به تولید نیروی رانش ادامه دهد.
وجود نیروی رانش مداوم میتواند انعطاف بیشتری برای تغییر مسیر یا انجام مانور در اختیار موشک قرار دهد. ترکیب سرعت بالا، مسیر پرواز در ارتفاع پایینتر جو و قابلیت بالقوه مانور نیز میتواند زمان واکنش سامانههای دفاعی را کاهش دهد و فرایند شناسایی و رهگیری را دشوارتر کند.
با وجود این مزایا، اسکرمجت نمیتواند در هر شرایطی فعالیت کند. این موتور به اکسیژن موجود در جو وابسته است و عملکرد آن تحت تأثیر ارتفاع، چگالی هوا و سرعت قرار دارد. موتور باید در محدوده نسبتا مشخصی از شرایط پروازی فعالیت کند تا بتواند نیروی رانش قابل اعتماد تولید کند.
بیشتر بخوانید: موشک کروز اروپا با برد بیش از هزار کیلومتر رونمایی شد
احتراق در چند میلیثانیه و چالش گرمای شدید
یکی از دشوارترین بخشهای فناوری اسکرمجت، حفظ احتراق در جریان هوایی است که با سرعت مافوق صوت از موتور عبور میکند. این فرایند را به روشن کردن کبریت در میان توفان تشبیه کردهاند. هوا تنها در چند میلیثانیه از محفظه عبور میکند و سوخت فرصت بسیار محدودی برای ترکیب شدن با هوا، اشتعال و سوختن مؤثر دارد.
مهندسان باید مانع خاموش شدن شعله شوند و همزمان امواج ضربهای موجود در ورودی هوا و محفظه احتراق را کنترل کنند. هر اختلال جدی در جریان هوا میتواند پدیدهای موسوم به «آناستارت» ایجاد کند. این وضعیت میتواند باعث افت ناگهانی نیروی رانش شود و حتی پایداری وسیله پرنده را تحت تأثیر قرار دهد.
دمای بسیار بالا چالش مهم دیگری است. اصطکاک و فشرده شدن هوا، بدنه موشک و اجزای موتور را در معرض گرمای شدید قرار میدهند. به همین دلیل، طراحی چنین وسیلهای به مواد مقاوم در برابر حرارت، پوششهای محافظ و سیستمهای خنککننده دقیق نیاز دارد.
حتی تغییر جزئی ارتفاع نیز میتواند نحوه ورود هوا به موتور را تغییر دهد. بنابراین، بدنه موشک، ورودی هوا، محفظه احتراق و نازل باید به عنوان بخشهای یک سیستم پیشرانش یکپارچه طراحی شوند. عملکرد هر بخش مستقیما بر بخشهای دیگر تأثیر میگذارد.
ناسا در سال ۲۰۰۴ توانایی بالقوه این فناوری را با وسیله تحقیقاتی بدون سرنشین X-43A نشان داد. این هواگرد آزمایشی در یکی از پروازهای خود به سرعت تقریبی ۹.۶ ماخ رسید و رکورد سرعت را برای یک هواگرد تنفس هوایی ثبت کرد.
این آزمایش نشان داد که انجام احتراق اسکرمجت در سرعتی نزدیک به ۱۰ برابر سرعت صوت امکانپذیر است. پس از آن، فناوری اسکرمجت به یکی از بخشهای مهم چندین برنامه تحقیقاتی نظامی تبدیل شد.
با وجود این، دستیابی به یک پرواز آزمایشی موفق با تولید یک موشک عملیاتی تفاوت زیادی دارد. چنین موشکی باید بتواند موتور خود را به شکلی قابل اعتماد روشن کند، مسیر خود را حفظ نماید، مانور دهد و شرایط بسیار دشوار پرواز هایپرسونیک را تحمل کند.
مهمترین مزیت موتور اسکرمجت، امکان حفظ پرواز هایپرسونیک بدون حمل ماده اکسیدکننده در مرحله کروز است. در مقابل، بزرگترین چالش مهندسی آن به ایجاد احتراق پایدار و کنترلشده در محیطی بازمیگردد که جریان هوا با سرعت مافوق صوت حرکت میکند و اجزای موتور همزمان تحت فشارهای شدید حرارتی و آیرودینامیکی قرار دارند.
