فهرست مطالب
نشریه Nature به تازگی نام ۱۰ شخصیت برجستهای را منتشر کرده است که نقش محوری در شاخصترین لحظات علمی سال ۲۰۲۵ داشتهاند.
به گزارش سرویس علمی تکناک، از جنجال نوزادان دستکاریشده با فناوری کریسپر تا ظهور چهرههای جوانی که معادلات هوش مصنوعی را بر هم زدند، سال ۲۰۲۵ سالی پرشتاب و تعیینکننده برای علم و فناوری بود. در کنار این پیشرفتها، برخی از دانشمندان نیز در برابر فشارهای روبهافزایش بر جامعه علمی ایستادگی کردند.
01
از 10منگران دو – یکی از ۱۰ شخصیت برتر علمی ۲۰۲۵
در یکی از عمیقترین غواصیهای ثبتشده بشر، منگران دو با زیردریایی «فندوجه» چین تا حدود ۱۰ کیلومتر زیر سطح اقیانوس فرو رفت و به کشفی دست یافت که مرزهای دانش زیستشناسی اعماق را جابهجا کرد. او یک اکوسیستم جانوری کامل در منطقه هادال (جایی که حیات در تاریکی مطلق و تنها با اتکا به نور چراغهای زیردریایی نمایان است) را مشاهده کرد. منگران در این ماموریت، مجموعهای از موجودات از جمله کرمهای مویی، شکمپایان، صدفها و کرمهای لولهای را شناسایی کرد، که بقای آنها نه به نور خورشید، بلکه به میکروبها وابسته است؛ میکروبهایی که انرژی خود را از متان و سولفیدهای نشتکرده از بستر اقیانوس تامین میکنند. دانش تخصصی او امکان شناسایی فوری چندین گونه ناشناخته اعماق دریا را فراهم کرد. کاوشهای بعدی نشان داد که این نوع زیستبومها محدود به یک نقطه نیستند و در گودالهای دیگر نیز وجود دارند. این کشف، برداشتهای پیشین را درباره جریان انرژی، تنوع زیستی و قابلیت زیست در عمیقترین و تاریکترین زیستگاههای زمین به طور بنیادین بازتعریف کرده است. منگران دو، زمینشناس موسسه علوم و مهندسی اعماق دریا در آکادمی علوم چین بیان کرد: «به عنوان یک دانشمند غواص، همیشه کنجکاوی شناخت ناشناختههای گودالهای هادال را دارم. بهترین راه فهم ناشناختهها این است که به آنجا بروی، آنها را با قلب و تجربه احساس کنی و با چشم غیرمسلح کف اقیانوس را ببینی.»
حتما بخوانید: نیچر برترین تصاویر علمی سال ۲۰۲۵ را منتشر کرد
02
از 10سوزان مونارز – مدافع سلامت عمومی
سوزان مونارز، میکروبیولوژیست و ایمنیشناس برجسته، سال ۲۰۲۵ را در جایگاه رئیس مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریهای ایالات متحده آغاز کرد؛ انتصابی که بسیاری از پژوهشگران آن را نشانهای از بازگشت عقلانیت علمی میدانستند. سابقه دو دهه فعالیت او به عنوان یک دانشمند دولتی مستقل از گرایشهای سیاسی، امیدها را برای عبور از دورهای پرتنش زنده کرده بود. با وجود این، کمتر از یک ماه بعد، مونارز به طور ناگهانی پس از آنکه حاضر نشد دستورالعملهای واکسن را بدون طی روند بررسی علمی تایید کند از سمت خود کنار گذاشته شد. او در شهادت خود در کنگره آمریکا در ماه اوت اعلام کرد که این تصمیم را دفاع از شواهد و اصول علمی میداند و کنش سیاسی نیست. جنیفر نوزو، اپیدمیولوژیست و مدیر مرکز پاندمی دانشگاه براون در توصیف این رویکرد گفت: «سوزان برای مدتها خود را به عنوان فردی تثبیت کرده است که شواهد علمی را پیش از هر چیز و در خدمت منافع کشور قرار میدهد. او دقیقا همان کاری را کرد که از یک دانشمند مسئول انتظار میرود. هیچ دانشمند معتبری بدون وارسی و ارزیابی شواهد علمی، پای چیزی را امضا نمیکند.»
03
از 10اچال آگراوال – مدافع پژوهش یکی از ۱۰ شخصیت برتر علمی ۲۰۲۵
بیشتر بخوانید: رشد تقلب علمی در مقالات پژوهشی هشداردهنده است
ماجرای اچال آگراوال از یک گفتوگوی بهظاهر ساده با دانشجویی درباره نرمافزارهای بازنویسی متن آغاز شد؛ گفتوگویی که پرده از بحرانهای عمیق و ساختاری در فرهنگ پژوهش هند برداشت. او با مشاهده رواج سرقت علمی و صنعت مقالهسازی، تصمیم گرفت از موقعیت دانشگاهی خود کنارهگیری کند و به طور تماموقت به افشای تخلفات پژوهشی بپردازد. آگراوال با تاسیس “India Research Watch” بهعنوان یک نهاد آنلاین دیدهبان سلامت علمی، دهها مورد ابطال مقاله، سازوکارهای تقلب و شبکه گستردهای از افشاگران با دهها هزار دنبالکننده را مستند کرده است. تلاشهای خستگیناپذیر و داوطلبانه او سرانجام به اقدام بیسابقه دولت هند انجامید و نخستین جریمهها علیه موسساتی اعمال شد که پژوهشگران آنها با شمار بالای مقالات ابطالشده روبهرو هستند. اقدامی که پیامد مستقیم آن بر نظام رتبهبندی و تامین مالی دانشگاهها نمایان شده است. این مسیر البته برای آگراوال بیهزینه نبوده است، با وجود این، او همچنان بر موضع خود ایستاده است و به آموزش دانشگاهها برای ارتقای استانداردهای پژوهشی ادامه میدهد. بر اساس گزارشها، IRW اکنون روزانه حدود ۱۰ گزارش یا سرنخ تازه دریافت میکند.
04
از 10تونی تایسون – معمار تلسکوپهای نسل نو
تونی تایسون بیش از سه دهه، در پی ساخت تلسکوپی بود که بتواند کیهان را به صورت آنی ثبت کند. این رویا در سال ۲۰۲۵ به ثمر نشست؛ زمانی که نخستین تصاویر هزاران کهکشان از رصدخانه ورا روبین، واقع بر قله سرو پاچون در آند شیلی به دست او رسید. بنیان این پروژه به دههها قبل بازمیگردد؛ هنگامی که تایسون ظرفیت آشکارسازهای CCD اولیه را برای نقشهبرداری از کهکشانهای کمنور تشخیص داد و تکنیکهایی را برای ردیابی ماده تاریک از طریق همگرایی گرانشی ضعیف کشف کرد. اگرچه در آغاز، پیشنهادهای او بیش از حد بلندپروازانه و غیرعملی تلقی میشد، اما او با پافشاری، سامانه تصویربرداری غولپیکر و فوقسریع رصدخانه روبین و دوربین بیسابقه ۳۲۰۰ مگاپیکسلی آن را طراحی و عملیاتی کرد. امروز، تایسون در ۸۵ سالگی، همچنان در حال بهینهسازی این ابزار است؛ ابزاری که قرار است طی یک دهه، بارها آسمان نیمکره جنوبی را پیمایش کند، نقشهای دقیق از ماده تاریک ارائه دهد، سیارکها را پایش کند و رویدادهای کیهانی را با وضوحی بیسابقه به ثبت برساند. تایسون درباره این پروژه ۸۱۰ میلیون دلاری، که به تعبیر خود او پروژه عمرش بوده است، بیان کرد: «ریسکی بزرگ با پاداشی بزرگ بود. ما این ریسک را پذیرفتیم.»
05
از 10پرشس ماتسوسو – چهره کلیدی دیپلماسی سلامت
در دورهای که شکافهای ژئوپلیتیکی، همکاری بینالمللی را به شدت تحت فشار قرار داده بود، پرشس ماتسوسو، مدیرکل پیشین وزارت بهداشت آفریقای جنوبی، سکان مذاکراتی را در دست گرفت که به تولد توافقی تاریخی، یعنی نخستین پیمان جهانی مقابله با پاندمی انجامید. پس از سالها گفتوگو و چانهزنی، ۱۹۰ کشور سرانجام در ماه آوریل به اجماع رسیدند. سرمایه اصلی ماتسوسو در این مسیر، تجربه چند دهه تلاش برای گسترش دسترسی عادلانه به داروها بود؛ تجربهای که از مبارزه با HIV در آفریقای جنوبی آغاز شد و به او امکان داد میان مطالبات کشورهای با درآمد بالا و کشورهای کمدرآمد تعادل برقرار کند. اصرار او بر یافتن نقطههای مشترک، در کنار برخوردی انسانی و صمیمی (تا جایی که برای شکستن یخ مذاکرات ترانه “All You Need Is Love” را برای نمایندگان خواند) مسیر بحثهای پیچیده و فرسایشی را هموار کرد. این پیمان، تعهداتی مشخص درباره تبادل دادهها، دسترسی عادلانه به ابزارهای مقابله پزشکی و انتقال فناوری به کشورهای فقیرتر در بر دارد. هرچند اجرای عملی آن زمانبر است و تصویب نهایی به اراده سیاسی دولتها وابسته خواهد بود، اما واقعیت این است که بدون رهبری و هدایت ماتسوسو، چنین توافقی هرگز به مرحله تولد نمیرسید. لارنس گوستین، استاد حقوق دانشگاه جرجتاون و مشاور سازمان جهانی بهداشت در این مذاکرات گفت: «اگر نقش او نبود، به احتمال زیاد امروز هیچ توافق جهانی درباره پاندمی وجود نداشت.»
06
از 10سارا تبریزی – یکی از ۱۰ شخصیت برتر علمی ۲۰۲۵
سارا تبریزی، نورولوژیست و عصبپژوه برجسته بریتانیایی، با کارنامهای شامل بیش از ۴۲۰ مقاله علمی داوریشده، در سال جاری نقطه عطفی در مسیر درمان بیماری هانتینگتون رقم زد. او با هدایت برنامه پژوهشی ژندرمانی AMT-130، موفق شد قویترین شواهد بالینی تاریخ این بیماری ارثی و کشنده مغز را ارائه دهد. این درمان که از طریق ناقلهای ویروسی به مغز منتقل میشود، کاهش ۷۵ درصدی سرعت پیشرفت بیماری را نشان داد؛ نتیجهای که نگاهها را به آینده درمان هانتینگتون تغییر داده است. تبریزی در شکلگیری یا مشاوره تقریبا تمام برنامههای درمانی شاخص این حوزه نقش داشته و دانش تخصصی او در طراحی کارآزماییهای بالینی، استانداردهای پژوهش را ارتقا داده است. او اکنون هدایت ارزیابی چندین درمان نسل جدید را بر عهده دارد، که با هدف کاهش سطح پروتئین سمی هانتینگتین توسعه یافتهاند و همزمان، تغییرات اولیه مغز در ناقلان پیشعلامتی را بررسی میکند تا پنجره طلایی مداخله درمانی شناسایی شود. مجموعه این تلاشها، حوزهای را که سالها با شکستهای متوالی دستبهگریبان بود، دوباره احیا کرده و امیدی واقعی به پیشگیریپذیر شدن بیماری هانتینگتون در آیندهای نهچندان دور ایجاد کرده است. هیو ریکاردز، عصبروانپزشک دانشگاه بیرمنگام در توصیف نقش او گفت: «سارا واقعا استثنایی است. او در مرکز شبکه این حوزه قرار دارد؛ هر درمانی که قرار است مسیر بیماری هانتینگتون را تغییر دهد، به نوعی با او گره خورده است.»
07
از 10لوسیانو موریرا – معمار مهار زیستی پشهها
لوسیانو موریرا با تبدیل یک ایده آزمایشگاهی به برنامهای سراسری در حوزه سلامت عمومی، نقشی تعیینکننده در تغییر مسیر مقابله با بیماریهای منتقلشده از پشه در برزیل ایفا کرده است. راهبرد او بر پرورش پشههای آئدس آلوده به باکتری ولباخیا استوار است؛ باکتری که توان انتقال ویروسهایی مانند: تب دنگی و سایر عوامل بیماریزا را بهطور چشمگیری کاهش میدهد. این رویکرد با تلاشهای پیگیر موریرا، به سیاست رسمی دولت برزیل در مبارزه با بیماریهای پشهمحور تبدیل شد. دامنه فعالیتهای او از پژوهشهای پیشگامانه و آزمونهای میدانی گرفته تا لابیگری سیاسی و پیادهسازی صنعتی در مقیاس انبوه را شامل میشود. کارخانه تولید پشه در کوریتیبا که به ابتکار او راهاندازی شده است، اکنون بیش از ۸۰ میلیون تخم در هفته تولید میکند و هدفگذاری آن رهاسازی سالانه پنج میلیارد پشه حامل ولباخیا، موسوم به «ولبیتو»، است. نتایج اولیه این برنامه در شهرهایی مانند نیتروی کاهش نزدیک به ۹۰ درصدی موارد تب دنگی را نشان میدهد. موریرا در حال حاضر مدیریت مجموعه «ولبیتو دو برزیل» را بر عهده دارد و با هدایت تیمی ۷۵ نفره، در حال گسترش این فناوری به مناطق بیشتری از کشور است. پدرو لاگربلاد د اولیویرا، حشرهشناس دانشگاه فدرال ریو دو ژانیرو، در توصیف نقش او گفت: «موفقیت موریرا تنها به انجام پژوهشهای دانشگاهی و اثبات کارایی مدل محدود نمیشود؛ او توانست تصمیمگیران سیاسی را نیز برای اجرای این فناوری قانع کند؛ قابلیتی که همه دانشمندان از آن برخوردار نیستند.»
برای مطالعه بیشتر: تاریخچه کامل هوش مصنوعی؛ از تورینگ تا ChatGPT
08
از 10لیانگ ونفنگ – یکی از ۱۰ شخصیت برتر علمی ۲۰۲۵
لیانگ ونفنگ، کارآفرین ۴۰ساله حوزه فناوری با معرفی مدل R1 توسط شرکت دیپسیک، معادلات قدرت در هوش مصنوعی را به چالش کشید و بازیگران اصلی آمریکا را غافلگیر کرد. R1 یک مدل زبانی بزرگ با محوریت استدلال است که با هزینهای بهمراتب کمتر از نمونههای پرخرج شرکتهایی مانند: OpenAI و گوگل آموزش دیده و با شفافیت کامل فنی به صورت متنباز منتشر شده است؛ اقدامی که امکان بررسی، بازتولید و توسعه آن را برای همگان فراهم کرد. این ویژگیها باعث شد که R1 به نخستین مدل بزرگ استدلالمحور تبدیل شود، که فرایند داوری همتای علمی را پشت سر میگذارد.
لیانگ که پیشتر از بنیانگذاران یک صندوق سرمایهگذاری پوشش ریسک بود، طی حدود یک دهه و پیش از تشدید محدودیتهای صادراتی ایالات متحده، نزدیک به ۱۰ هزار پردازنده گرافیکی کلیدی انویدیا را خریداری کرد و در سال ۲۰۲۳ دیپسیک را بنیان گذاشت. موفقیت این پروژه نهتنها شرکتهای دیگر را به باز کردن مدلهای خود سوق داد، بلکه روایت غالب درباره هوش مصنوعی چین را از «تقلیدکننده» به «نوآور» تغییر داد. دیپسیک به تازگی نیز با عرضه دو مدل جدید DeepSeek-V3.2 و DeepSeek-V3.2-Speciale، که هر دو بر استدلال متمرکز هستند، بار دیگر تحسین گسترده کارشناسان را برانگیخته و جایگاه خود را به عنوان بازیگری تاثیرگذار تثبیت کرده است.
09
از 10یفات مرابل – کاشف پپتیدهای دفاعی
یفات مرابل با تمرکز بر آنچه او «سطلهای زباله سلولها» مینامد، جنبهای نوین از عملکرد سیستم ایمنی را آشکار کرد. مرابل و تیم او با استفاده از طیفسنجی جرمی، پپتیدهای تولیدشده توسط مجموعههای پروتئینی عظیم سلولی، موسوم به پروتئازوم را مورد بررسی قرار دادند و دریافتند که بسیاری از این قطعات خواص ضد میکروبی دارند. آزمایشهای تکمیلی نشان داد که پروتئازومها در مواجهه با عفونت باکتریایی، پیکربندی خود را تغییر میدهند تا تولید پپتیدهای دفاعی را به حداکثر برسانند؛ کشفی که مسیر ایمنی پیشتر ناشناخته را روشن کرد. این یافته نشان میدهد که پروتئینهای سلولی معمولی، پس از پردازش توسط پروتئازومها میتوانند نقشهای متعدد پنهان در دفاع ایمنی ایفا کنند و بیش از ۲۷۰ هزار پپتید ضد میکروبی، بالقوه فعال باشند.
10
از 10کیجی مولدون – یکی از ۱۰ شخصیت برتر علمی ۲۰۲۵
خبر پیشنهادی: با شگفت انگیزترین معماریهای سال ۲۰۲۵ آشنا شوید+ تصاویر
کیجی مولدون به نماد آغاز عصر جدیدی در پزشکی ژنتیک تبدیل شد؛ زمانی که به عنوان نوزاد، نخستین درمان مبتنی بر کریسپر را دریافت کرد که به طور کامل برای یک بیمار خاص طراحی شده بود. این کودک با یک اختلال متابولیک کشنده به دنیا آمد، که ناشی از یک جهش تکحرفی در DNA بود و درمان او شامل سیستم ویرایش پایهای بود که دقیقا برای اصلاح آن خطای منحصربهفرد سفارشی شده بود. تیمی گسترده این درمان را ظرف شش ماه طراحی و از فوریه ۲۰۲۵، طی سه نوبت تزریق، آن را به کودک منتقل کرد. توانایی مولدون در هضم پروتئین غذایی بهبود یافت، سطح آمونیاک بدن او تثبیت شد و پس از گذراندن ۳۰۷ روز نخست زندگی در بیمارستان، اجازه بازگشت به خانه را پیدا کرد. این موفقیت، هم وعدههای عظیم ویرایش ژنوم شخصیسازیشده و هم چالشهای لجستیکی و مالی آن را برجسته میکند و پژوهشگران اکنون در تلاش هستند همین رویکرد را برای کودکان بیشتری مبتلا به بیماریهای نادر توسعه دهند.
برای خواندن اصل مقاله به نشریه Nature مراجعه کنید.
