از عصر جت‌های اولیه تا رادارگریزی کامل؛ روایت تکامل نسل‌ها

01

از 08

نسل‌بندی جنگنده‌ها چیست و چرا اهمیت دارد؟

در ادبیات هوانوردی نظامی، دسته‌بندی هواپیماها به نسل‌های مختلف راهی برای تشخیص جهش‌های تکنولوژیک و تغییرات بنیادین در قابلیت‌های رزمی یک پرنده نسبت به پیشینیان خود محسوب می‌شود. این نسل‌بندی به تحلیلگران اجازه می‌دهد تا توان رزمی کشورها را نه بر اساس تعداد، بلکه بر اساس کیفیت و لبه تکنولوژی مورد استفاده در میدان نبرد به دقت ارزیابی نمایند. اهمیت این موضوع در آنجاست که یک جنگنده از نسلی بالاتر، معمولاً می‌تواند چندین هواپیما از نسل‌های قدیمی‌تر را پیش از آنکه حتی شناسایی شود، از میان بردارد. در واقع، هر نسل جدید پاسخی به ضعف‌های نسل قبل و تلاشی برای به دست آوردن برتری مطلق در برابر پدافندهای نوین و رادارهای پیشرفته دشمن به شمار می‌آید.

تعریف نسل‌بندی جنگنده‌ها در هوانوردی نظامی

نسل‌بندی یک قرارداد نانوشته اما پذیرفته شده است که جهش در چهار حوزه بدنه، پیشران، اویونیک و تسلیحات را به عنوان مبنای تفکیک هواپیماها از یکدیگر در نظر می‌گیرد. این تقسیم‌بندی از جت‌های ساب‌سونیک جنگ جهانی دوم شروع شده و تا پرنده‌های هوشمند امروزی ادامه یافته است که هر کدام استانداردهای عملیاتی زمان خود را بازتعریف نموده‌اند.

معیارهای تفکیک نسل جنگنده‌ها از نگاه عملیاتی

از نگاه یک فرمانده عملیات، جابه‌جایی از یک نسل به نسل دیگر به معنای تغییر در شعاع عملیاتی، میزان بقاپذیری در محیط‌های پرخطر و قدرت آتش در فواصل دور است. معیارهایی نظیر توانایی شلیک فراتر از میدان دید، مقاومت در برابر جنگ الکترونیک و پایداری در مانورهای سنگین، شاخص‌هایی هستند که جایگاه یک پرنده را در سلسله‌مراتب قدرت هوایی مشخص می‌سازند.

نقش پیشران و عملکرد پروازی جنگنده در تعیین نسل

قلب تپنده هر هواپیما، یعنی پیشران و عملکرد پروازی جنگنده، همواره یکی از اصلی‌ترین موتورهای محرک برای عبور از یک نسل به نسل بعدی در صنعت هوانوردی بوده است. دستیابی به تکنولوژی‌هایی مانند پس‌سوز، سوپرکروز و موتورهای با نسبت کنارگذر متغیر، اجازه داده است تا جنگنده‌ها به سرعت‌های مافوق‌صوت دست یافته و در ارتفاعات بالاتری نسبت به رقبای خود به پرواز درآیند.

اویونیک جنگنده و تسلیحات جنگنده به‌عنوان شاخص نسل

در نسل‌های جدید، قدرت نرم شامل اویونیک جنگنده و سیستم‌های دیجیتال، حتی از قدرت فیزیکی موتور نیز اهمیت بیشتری یافته و به معیار اصلی برتری در نبردهای مدرن تبدیل شده است. تجهیز به رادارهای پیشرفته و تسلیحات جنگنده هوشمند که توانایی رهگیری همزمان ده‌ها هدف را دارند، مرز میان یک هواپیمای کلاسیک و یک پرنده مدرن شبکه‎‌محور را به روشنی ترسیم می‌نماید.

تأثیر پنهان‌کاری و رادارگریزی بر جهش نسلی

ورود مفهوم پنهان‌کاری و رادارگریزی به دنیای هوانوردی، بزرگترین شوک را به دکترین‌های نظامی سنتی وارد کرد و عملاً نبردهای هوایی را از حالت تقابل نزدیک به شکار از راه دور تغییر داد. این ویژگی که با طراحی خاص بدنه و مواد جاذب رادار به دست می‌آید، اجازه می‌دهد پرنده بدون دیده شدن توسط رادارهای دشمن، به عمق خاک آن‌ها نفوذ کرده و مأموریت‌های استراتژیک خود را به انجام برساند.

02

از 08

نسل اول؛ آغاز عصر جت و گذار از ملخ به توربوجت

پایان جنگ جهانی دوم شاهد تولد اولین پرنده‌هایی بود که بدون نیاز به ملخ و با اتکا به نیروی واکنش موتورهای جت، پهنه آسمان را با سرعتی باورنکردنی در می‌نوردیدند. نسل اول جنگنده‌ها در واقع تلاش مهندسان برای مهار قدرت خام موتورهای توربوجت اولیه و تطبیق بدنه هواپیما با سرعت‌های نزدیک به صوت بود که انقلابی در تاکتیک‌های رزم هوایی ایجاد نمود. این هواپیماها که در ابتدا فاقد سیستم‌های پیچیده هدایت آتش بودند، همچنان برای انهدام هدف به توپ‌های خودکار و مهارت بصری خلبان در نبردهای نزدیک تکیه داشتند. دوران این نسل، دوران گذار از سنت‌های پروازی جنگ‌های قدیمی به سمت نبردهای پرسرعتی بود که در آن ثانیه‌ها سرنوشت پیروزی یا شکست را در آسمان رقم می‌زدند.

ویژگی‌های فنی نسل اول؛ رادار مکانیکی، نبود موشک هدایت‌شونده

در این دوره، اکثر پرنده‌ها فاقد رادار بوده یا تنها از رادارهای مکانیکی بسیار ساده برای تخمین فاصله استفاده می‌کردند و هنوز خبری از موشک‌های هدایت‌شونده برای انهدام اهداف دوردست نبود. خلبانان مجبور بودند برای ساقط کردن دشمن، به فاصله چند صد متری او نزدیک شده و با استفاده از دوربین‌های چشمی معمولی و شلیک توپ، در یک داگ‌فایت کلاسیک و نفس‌گیر به نبرد بپردازند.

پس‌سوز، سقف پرواز و محدودیت‌های داگ‌فایت اولیه

اگرچه برخی از جت‌های اواخر این نسل به سیستم پس‌سوز مجهز شدند، اما محدودیت در پایداری بدنه و نبود سیستم‌های کنترل پرواز پیشرفته، انجام مانورهای تند در سرعت‌های بالا را بسیار خطرناک می‌ساخت. سقف پرواز این پرنده‌ها نسبت به هواپیماهای پیستونی افزایش یافته بود، اما همچنان موتورها در ارتفاعات بالا با مشکل کمبود اکسیژن و افت شدید قدرت روبرو می‌شدند که کارایی رزمی آن‌ها را محدود می‌کرد.

نمونه‌های شاخص نسل اول

جنگنده آلمانی Messerschmitt Me 262 به عنوان اولین جت عملیاتی تاریخ، آغازگر این راه بود و پس از آن بریتانیا با Gloster Meteor توانست قدرت خود را در اروپا تثبیت نماید. در نبردهای کره، رویارویی میان MiG-15 شوروی و F-86 Sabre آمریکایی، اوج تکامل این نسل را در یکی از مشهورترین نبردهای هوایی تاریخ به نمایش گذاشت که معیارهای جدیدی برای سرعت و مانورپذیری تعریف نمود.

03

از 08

نسل دوم؛ ورود رادار و موشک به میدان نبرد

دهه ۱۹۵۰ میلادی با معرفی نسل دوم جنگنده‌ها همراه بود که در آن تمرکز از نبردهای نزدیک بصری به سمت رهگیری اهداف در سرعت‌های مافوق‌صوت و ارتفاعات بسیار بالا تغییر جهت داد. در این دوره، مهندسان بر این باور بودند که با ورود موشک‌های هدایت‌شونده اولیه، دوران توپ‌های هواپیما به پایان رسیده است و جنگنده‌ها باید شبیه به موشک‌های سرنشین‌دار عمل نمایند. این نسل شاهد ظهور بال‌های دلتا شکل و بدنه‌های باریک‌تری بود که برای شکستن دیوار صوتی طراحی شده بودند و اولین سیستم‌های الکترونیکی هشداردهنده در آن‌ها به کار گرفته شد. با این حال، تکیه بیش از حد بر تکنولوژی‌های نوپای موشکی و نادیده گرفتن مانورپذیری، درس‌های سختی را در جنگ‌های بعدی به طراحان آموخت که منجر به بازنگری در دکترین‌های هوایی گردید.

رادار پالس-داپلر و سامانه هشدار راداری (RWR)

ظهور رادارهای اولیه پالس-داپلر به خلبانان این امکان را داد که اهداف را در فواصل دورتری شناسایی کرده و برای اولین بار، از سامانه هشدار راداری (RWR) برای آگاهی از قفل شدن رادار دشمن بهره ببرند. این تجهیزات اگرچه هنوز ابتدایی بودند، اما آگاهی موقعیتی خلبان را از محیط پیرامون به طرز چشم‌گیری افزایش داده و امنیت پرواز در مناطق جنگی را بهبود بخشیدند.

رهگیر (Interceptor) و تمرکز بر سرعت و ارتفاع

فلسفه اصلی این نسل، ساخت یک رهگیر (Interceptor) فوق‌سریع بود که بتواند در کمترین زمان ممکن از زمین بلند شده و بمب‌افکن‌های استراتژیک دشمن را پیش از رسیدن به هدف نابود نماید. به همین دلیل، هواپیماهایی ساخته شدند که در خط مستقیم سرعت سرسام‌آوری داشتند، اما در هنگام پیچیدن و انجام مانورهای سنگین، به دلیل طراحی خاص بال‌ها، با افت شدید انرژی و پایداری مواجه می‌گشتند.

چالش دکترین انرژی–مانور در برابر موشک‌محوری

در این دوران، طراحان با چالش بزرگی میان حفظ انرژی حرکتی و انجام مانورهای تند روبرو بودند، چرا که دکترین انرژی–مانور هنوز به بلوغ کامل نرسیده بود و موشک‌های اولیه نیز خطای بسیار بالایی داشتند. این موضوع باعث شد در درگیری‌های واقعی، جنگنده‌هایی که برای نبردهای دور طراحی شده بودند، در مقابل حریفان چابک‌تر در فواصل نزدیک دچار مشکل جدی شوند و دوباره اهمیت توپ در کنار موشک اثبات گردد.

نمونه‌های شاخص نسل دوم

هواپیمای F-104 Starfighter با لقب موشک سرنشین‌دار نماد بارز سرعت در این نسل بود و در جبهه مقابل، MiG-21 شوروی به عنوان یکی از پرتولیدترین جت‌های تاریخ، کارایی خود را در میادین مختلف ثابت کرد. همچنین پرنده‌هایی نظیر English Electric Lightning بریتانیایی و MiG-23 با بال‌های متغیر، تلاش‌های مهندسی برای دستیابی به سرعت‌های دو برابر صوت و کارایی چندمنظوره را به نمایش گذاشتند.

04

از 08

نسل سوم؛ بازگشت مانورپذیری و تکامل داگ‌فایت

شکست‌های تاکتیکی در جنگ‌هایی مانند ویتنام نشان داد که سرعت مطلق و موشک‌های دوربرد به تنهایی ضامن پیروزی نیستند و جنگنده باید بتواند در نبردهای نزدیک نیز برتری خود را حفظ نماید. نسل سوم جنگنده‌ها با هدف ایجاد توازن میان قدرت راداری و چابکی در پرواز پا به میدان گذاشتند و اولین نمونه‌های جنگنده‌های چندمنظوره واقعی در این دوره متولد شدند. در این نسل، سیستم‌های پیشرفته اویونیک برای کاهش بار کاری خلبان وارد کابین شدند و استفاده از نمایشگرهای شفاف برای شلیک دقیق‌تر تسلیحات به یک استاندارد جدید تبدیل گردید. این هواپیماها قادر بودند همزمان مأموریت‌های برتری هوایی و بمباران زمینی را با دقت بالایی انجام دهند که انعطاف‌پذیری بی‌نظیری به نیروی هوایی ارتش‌های بزرگ جهان بخشید.

کنترل پرواز دیجیتال (Fly-by-Wire) و بهبود پایداری

استفاده از سیستم کنترل پرواز دیجیتال (Fly-by-Wire) انقلابی در هندلینگ هواپیما ایجاد کرد و به طراحان اجازه داد پرنده‌هایی بسازند که ذاتا ناپایدار اما به شدت مانورپذیر بودند. این سیستم با استفاده از رایانه‌های پرواز، فرامین خلبان را به بهترین شکل به سطوح کنترلی منتقل کرده و از ورود هواپیما به وضعیت‌های خطرناک و غیرقابل کنترل در حین مانورهای سنگین جلوگیری می‌نمود.

چندمنظوره بودن جنگنده و تغییر دکترین رزمی

مفهوم چندمنظوره بودن جنگنده در این نسل به کمال رسید، به طوری که یک فروند هواپیما می‌توانست در یک پرواز عملیاتی، ابتدا اهداف هوایی را منهدم کرده و سپس با مهمات دقیق خود، تاسیسات حیاتی دشمن را روی زمین نابود سازد. این تغییر دکترین باعث کاهش هزینه‌های لجستیکی ارتش‌ها شد، چرا که دیگر نیازی به نگهداری چندین مدل هواپیما برای مأموریت‌های متفاوت در ناوگان هوایی نبود.

نقش HUD و HOTAS در کاهش بار کاری خلبان

ورود نمایشگر سربالا (HUD) و سیستم HOTAS (قرارگیری دکمه‌های کنترلی روی دسته گاز و فرمان) به خلبان اجازه داد تا بدون نیاز به پایین آوردن سر و نگاه کردن به نشانگرهای کابین، تمام جنبه‌های پرواز و نبرد را مدیریت نماید. این نوآوری‌ها باعث شد خلبان تمرکز کامل خود را بر روی هدف و محیط بیرون حفظ کرده و در لحظات حساس نبرد، واکنشی سریع‌تر و دقیق‌تر نسبت به تهدیدات از خود نشان دهد.

نمونه‌های شاخص نسل سوم

هواپیمای F-4 Phantom II به عنوان ستون فقرات بسیاری از ارتش‌ها، توانایی‌های چندمنظوره این نسل را به خوبی ثابت کرد و پس از آن، اسطوره‌هایی نظیر F-15 Eagle و Su-27 با مانورپذیری خیره‌کننده خود وارد صحنه شدند. همچنین MiG-29 شوروی با طراحی آیرودینامیک پیشرفته، به عنوان رقیبی سرسخت برای برتری در نبردهای نزدیک هوایی، جایگاه ویژه‌ای در تاریخ هوانوردی نظامی پیدا نمود.

05

از 08

نسل چهارم و 4.5؛ اوج اویونیک و شبکه‌سازی

با ورود به اواخر قرن بیستم، تکنولوژی‌های دیجیتال و پردازشگرهای فوق‌سریع، جنگنده‌ها را وارد عصر جدیدی کردند که در آن اطلاعات به اندازه مهمات در پیروزی نقش داشت. نسل چهارم و نسخه‌های ارتقایافته آن (نسل 4.5)، با بهره‌گیری از رادارهای پیشرفته و سیستم‌های لینک داده، توانایی نبرد در یک شبکه یکپارچه را به دست آوردند که در آن هر هواپیما چشمان کل ناوگان محسوب می‌شد. در این دوره، تلاش برای کاهش سطح مقطع راداری بدون قربانی کردن مانورپذیری آغاز شد و استفاده از مواد جاذب رادار بر روی بدنه‌های سنتی رواج یافت. این پرنده‌ها با توانایی حمل حجم عظیمی از تسلیحات هوشمند و پایداری پروازی فوق‌العاده، هنوز هم به عنوان ستون اصلی اکثر نیروهای هوایی قدرتمند جهان در حال خدمت و ایفای نقش هستند.

رادار آرایه‌فازی فعال (AESA) در برابر رادار مکانیکی

جایگزینی رادارهای قدیمی با رادار آرایه‌فازی فعال (AESA) جهشی بزرگ در برد شناسایی و مقاومت در برابر جنگ الکترونیک ایجاد کرد، زیرا این رادارها فاقد قطعات متحرک بوده و با سرعت نور تغییر جهت می‌دهند. این تکنولوژی اجازه می‌دهد جنگنده همزمان چندین هدف را در آسمان و زمین با دقت بسیار بالا رهگیری کرده و بدون افشای موقعیت خود، اطلاعات حیاتی را به سایر واحدها مخابره نماید.

لینک داده (Data Link) و جنگ شبکه‌محور

تجهیز به سیستم‌های لینک داده (Data Link) باعث شد مفهوم جنگ شبکه‌محور به واقعیت بپیوندد، به گونه‌ای که یک جنگنده می‌تواند با استفاده از رادار یک هواپیمای دیگر یا حتی یک کشتی، موشک خود را به سمت هدف شلیک نماید. این اشتراک‌گذاری آنی اطلاعات، آگاهی موقعیتی کل گروه پروازی را به سطحی بی‌سابقه رساند و احتمال غافلگیر شدن توسط دشمن را به حداقل ممکن در میدان نبرد کاهش داد.

جنگ الکترونیک، مواد جاذب رادار (RAM) و کاهش RCS

در نسل 4.5، استفاده گسترده از مواد جاذب رادار (RAM) و طراحی بهینه ورودی‌های موتور، منجر به کاهش چشم‌گیر سطح مقطع راداری (RCS) گردید که شناسایی هواپیما را برای رادارهای دشمن بسیار دشوار ساخت. همچنین سیستم‌های داخلی جنگ الکترونیک به بخشی جدایی‌ناپذیر از اویونیک تبدیل شدند تا با ایجاد اخلال در رادارهای حریف، لایه حفاظتی قدرتمندی برای پرنده در محیط‌های پرخطر ایجاد نمایند.

سوپرکروز و پیشران‌های پیشرفته

دستیابی به قابلیت سوپرکروز، یعنی توانایی پرواز مافوق‌صوت بدون استفاده از پس‌سوز، به جنگنده‌های این نسل اجازه داد تا با سرعت بسیار بالا و مصرف سوخت بهینه، به منطقه عملیاتی نفوذ کرده یا از آن خارج شوند. پیشران‌های مدرن با سیستم‌های کنترل دیجیتال (FADEC)، پایداری موتور را در سخت‌ترین مانورها تضمین کرده و قدرت لازم برای حمل بارهای سنگین تسلیحاتی را در بردهای طولانی فراهم ساختند.

نمونه‌های شاخص نسل چهارم و 4.5

جنگنده F-16 Fighting Falcon به عنوان یکی از موفق‌ترین پروژه‌های هوانوردی، نماد این نسل است و در کنار آن پرنده‌های پیشرفته‌ای نظیر Dassault Rafale فرانسوی و Eurofighter Typhoon اروپایی خودنمایی می‌کنند. همچنین نسخه‌های مدرنی مانند Su-35 روسی، F-15EX آمریکایی و J-10C چینی، اوج تکامل اویونیک و قدرت رزمی را در قالب جنگنده‌های نسل 4.5 به نمایش گذاشته‌اند.

06

از 08

نسل پنجم جنگنده؛ پنهان‌کاری و ادغام داده‌های حسگرها

ورود به نسل پنجم جنگنده به معنای عبور از مرزهای سنتی هوانوردی و ورود به دنیای پنهان‌کاری مطلق و هوش مصنوعی در قلب میدان نبرد است. این هواپیماها به گونه‌ای طراحی شده‌اند که برای اکثر رادارهای فعلی تقریباً نامرئی باشند و بتوانند پیش از آنکه دشمن متوجه حضور آن‌ها شود، ضربه مهلک خود را وارد نمایند. ویژگی متمایز این نسل، نه فقط در رادارگریزی، بلکه در توانایی خیره‌کننده آن‌ها در پردازش حجم عظیمی از داده‌ها و ارائه تصویری شفاف از کل میدان نبرد به خلبان نهفته است. در این پرنده‌ها، بدنه و حسگرها به صورت یکپارچه عمل می‌کنند و تسلیحات در محفظه‌های داخلی پنهان شده‌اند تا کمترین اثر راداری ممکن را ایجاد کنند. این نسل، جنگنده را از یک ماشین جنگی صرف به یک گره فرماندهی و کنترل پرنده تبدیل کرده است که می‌تواند تمام دارایی‌های نظامی در منطقه را به صورت هوشمند مدیریت نماید.

ادغام داده‌های حسگرها (Sensor Fusion) و معماری شبکه عملیاتی

تکنولوژی ادغام داده‌های حسگرها (Sensor Fusion) باعث می‌شود خلبان به جای درگیر شدن با داده‌های خام چندین رادار و حسگر حرارتی، یک تصویر واحد و سه‌بعدی از محیط نبرد را روی کلاه‌خود خود مشاهده نماید. این معماری شبکه عملیاتی پیشرفته، بار ذهنی خلبان را به شدت کاهش داده و به او اجازه می‌دهد تا بر روی تصمیم‌گیری‌های استراتژیک و مدیریت تاکتیکی نبرد در پیچیده‌ترین شرایط تمرکز نماید.

سطح مقطع راداری (RCS) پایین و طراحی یکپارچه بدنه

طراحی بدنه در این نسل به گونه‌ای است که امواج رادار را منحرف کرده یا به دام می‌اندازد و منجر به دستیابی به سطح مقطع راداری (RCS) در حد یک پرنده کوچک یا حشره می‌گردد. تمامی زوایا، لبه‌های بال و حتی نازل خروجی موتور با دقت میلی‌متری طراحی شده‌اند تا کمترین اثر حرارتی و راداری را ایجاد کرده و بقاپذیری پرنده را در نفوذ به پیشرفته‌ترین شبکه‌های پدافندی تضمین نمایند.

سوپرکروز، موتورهای پیشرفته و هزینه عملیاتی هر ساعت پرواز

بهره‌گیری از موتورهای فوق‌پیشرفته به این جنگنده‌ها اجازه می‌دهد تا به مدت طولانی در حالت سوپرکروز باقی بمانند که این موضوع برای تعقیب اهداف یا فرار از موشک‌های دشمن حیاتی است. با این حال، حفظ این سطح از تکنولوژی باعث شده تا هزینه عملیاتی هر ساعت پرواز در این نسل بسیار بالا باشد که ارتش‌ها را مجبور به استفاده از سیستم‌های نگهداری هوشمند و شبیه‌سازهای پیشرفته برای کاهش مخارج نموده است.

نمونه‌های شاخص نسل پنجم

هواپیمای F-22 Raptor به عنوان اولین و برترین جنگنده برتری هوایی این نسل شناخته می‌شود و در کنار آن، F-35 Lightning II با تمرکز بر نبرد شبکه‌محور، پرشمارترین جنگنده نسل پنجم جهان است. همچنین روسیه با Su-57 و چین با Chengdu J-20 تلاش کرده‌اند تا با ترکیب رادارگریزی و مانورپذیری فوق‌العاده، موازنه قدرت را در برابر تکنولوژی‌های غربی در آسمان به چالش بکشند.

07

از 08

نسل ششم؛ سیستمِ سیستم‌ها و نبرد انسان–ماشین

در حالی که نسل پنجم هنوز در حال گسترش است، قدرت‌های بزرگ جهانی در حال پی‌ریزی بنیان‌های نسل ششم هستند که در آن مرز میان پرنده‌های سرنشین‌دار و بدون سرنشین به کلی از بین خواهد رفت. در این نسل، جنگنده دیگر تنها یک هواپیما نیست، بلکه هسته مرکزی یک سیستمِ سیستم‌ها (System of Systems) است که ناوگانی از پهپادهای وفادار و سلاح‌های انرژی مستقیم را رهبری می‌کند. استفاده از هوش مصنوعی برای تصمیم‌گیری در کسری از ثانیه و موتورهایی که می‌توانند در محیط‌های مختلف پروازی تغییر ماهیت دهند، از ویژگی‌های بارز این نسل آینده به شمار می‌آیند. پنهان‌کاری در نسل ششم به سطوح پهنای باند وسیع‌تری گسترش می‌یابد تا حتی رادارهای فرکانس پایین نیز قادر به ردیابی آن نباشند و بدنه هواپیما ممکن است خود به عنوان یک آنتن راداری بزرگ عمل نماید. این دوران، آغاز عصر جدیدی است که در آن برتری نه با تعداد موشک‌ها، بلکه با قدرت پردازش ابری و یکپارچگی کامل انسان و ماشین در میدان نبرد دیجیتال سنجیده می‌شود.

سیستمِ سیستم‌ها (System of Systems) و معماری باز دیجیتال

در مفهوم سیستمِ سیستم‌ها (System of Systems)، جنگنده به عنوان یک هماهنگ‌کننده هوشمند عمل کرده و با بهره‌گیری از معماری باز دیجیتال، می‌تواند به سرعت با تکنولوژی‌های جدید و نرم‌افزارهای نبرد آینده به‌روزرسانی شود. این ویژگی باعث می‌شود که هواپیما در طول دهه‌ها خدمت خود، هرگز از لبه تکنولوژی عقب نمانده و بتواند با هر تهدید نوظهوری در کوتاه‌ترین زمان ممکن و با کمترین هزینه تطبیق یابد.

پهپاد همراه / وینگمن وفادار در کنار جنگنده سرنشین‌دار

یکی از جذاب‌ترین بخش‌های این نسل، حضور پهپاد همراه یا وینگمن وفادار است که تحت فرمان خلبان جنگنده اصلی، مأموریت‌های خطرناکی مانند شناسایی نزدیک یا فریب پدافند دشمن را انجام می‌دهد. این پهپادها با استفاده از هوش مصنوعی، بارهای کاری پرخطر را از دوش خلبان برداشته و اجازه می‌دهند جنگنده سرنشین‌دار از فاصله‌ای ایمن، کل عملیات را با دقت و ضریب اطمینان بالاتری مدیریت و هدایت نماید.

موتور چرخه‌ی تطبیقی (ACE) و جریان سوم هوا (Third Stream)

تکنولوژی موتور چرخه‌ی تطبیقی (ACE) با ایجاد یک جریان سوم هوا (Third Stream)، به موتور اجازه می‌دهد تا بین حالت‌های با قدرت بالا برای رزم و حالت بهینه برای گشت‌زنی تغییر وضعیت دهد. این نوآوری منجر به افزایش چشم‌گیر برد پروازی و مدیریت بهتر حرارت تولید شده توسط سیستم‌های الکترونیکی پرقدرت جنگنده می‌شود که چالشی بزرگ برای پنهان‌کاری حرارتی در نسل‌های قبلی محسوب می‌گردید.

پیشران‌های آینده؛ موتور WS-15، موتور WS-10C و GE XA100

رقابت سنگینی میان قدرت‌ها برای تولید پیشران‌های نسل ششم در جریان است؛ آمریکا با موتور GE XA100 در تلاش برای دستیابی به راندمان خیره‌کننده است و چین نیز با توسعه موتورهای WS-15 و نسخه‌های ارتقایافته WS-10C سعی دارد فاصله تکنولوژیک خود را در بخش موتورهای توربوفن قدرتمند جبران نماید. این موتورها کلید اصلی برای دستیابی به سوپرکروز پایدارتر و تامین انرژی لازم برای سلاح‌های لیزری آینده در جنگنده‌های نسل ششم خواهند بود.

پروژه‌های شاخص نسل ششم

پروژه NGAD نیروی هوایی آمریکا پیشروترین برنامه در این حوزه است و در اروپا نیز کنسرسیوم‌های بزرگی بر روی پروژه GCAP (جایگزین تمپست) کار می‌کنند تا استقلال تکنولوژیک خود را حفظ نمایند. این پروژه‌ها که با تکیه بر تکنولوژی‌هایی مانند موتور GE XA100 تعریف شده‌اند، قرار است در اواسط دهه ۲۰۳۰ میلادی وارد خدمت شده و تعریف جدیدی از برتری هوایی مطلق را در تاریخ هوانوردی به ثبت برسانند.

08

از 08

جمع‌بندی؛ آینده نسل‌های جنگنده به کدام سو می‌رود؟

نگاهی به تاریخچه تکامل پرنده‌های جنگی نشان می‌دهد که مسیر آینده به سمت هوشمندسازی حداکثری و یکپارچگی کامل اطلاعاتی در جریان است. در سال‌های آتی، جنگنده‌ها دیگر به عنوان واحدهای مستقل شناخته نخواهند شد، بلکه بخشی از یک ارگانیسم دیجیتال وسیع خواهند بود که از فضا تا زیر سطح دریا را تحت پوشش خود قرار می‌دهد. اولویت ارتش‌ها از داشتن سریع‌ترین هواپیما به داشتن باهوش‌ترین سیستم تغییر یافته است که بتواند در کسری از ثانیه، بهترین استراتژی نبرد را با کمک هوش مصنوعی تدوین و اجرا نماید. آینده هوانوردی نظامی، نبردی میان الگوریتم‌ها و پهنای باند خواهد بود که در آن برتری اطلاعاتی، حرف اول و آخر را در تعیین برنده و بازنده هر درگیری استراتژیک در مقیاس جهانی خواهد زد.

گذار از برتری هوایی صرف به برتری اطلاعاتی

در دنیای آینده، برتری اطلاعاتی برتری هوایی را تضمین خواهد کرد؛ چرا که هر جناحی که بتواند داده‌ها را سریع‌تر جمع‌آوری، پردازش و به سلاح تبدیل کند، حاکم آسمان خواهد بود. جنگنده‌های آینده به جای درگیر شدن در داگ‌فایت‌های کلاسیک، درگیر نبردهای پنهان الکترونیکی و سایبری خواهند بود تا پیش از شلیک هر گلوله‌ای، سیستم‌های دفاعی و تهاجمی دشمن را به طور کامل از کار بیندازند.

کاهش هزینه عملیاتی هر ساعت پرواز با معماری ماژولار

استفاده از معماری ماژولار و سیستم‌های تعمیر و نگهداری مبتنی بر هوش مصنوعی، راهکاری است که ارتش‌ها برای کاهش هزینه عملیاتی هر ساعت پرواز در پیش گرفته‌اند. این رویکرد به معنای آن است که به جای تعمیرات کلی، قطعات معیوب به سرعت شناسایی و تعویض می‌شوند و هواپیما می‌تواند با کمترین زمان توقف روی زمین، به سرعت به چرخه عملیاتی بازگشته و آماده انجام مأموریت‌های بعدی خود گردد.

ادغام هوش مصنوعی و تصمیم‌سازی خودکار در نبرد آینده

ادغام عمیق هوش مصنوعی در سیستم‌های تصمیم‌ساز، باعث می‌شود که جنگنده بتواند تهدیدات را پیش‌بینی کرده و بهترین مسیر نفوذ یا دفاع را به خلبان پیشنهاد دهد یا حتی به صورت خودکار اجرا نماید. این تصمیم‌سازی خودکار، سرعت عمل در میدان نبرد را به سطحی می‌رساند که خارج از توان واکنش انسانی است و عملاً نقش خلبان را به یک مدیر استراتژیک بر فراز میدان جنگ تغییر خواهد داد.

آیا نسل هفتم نیز در راه است؟

اگرچه هنوز در آستانه ورود به نسل ششم هستیم، اما گمانه‌زنی‌ها درباره نسل هفتم با محوریت نبرد در لایه‌های فوقانی جو و استفاده گسترده از سلاح‌های هایپرسونیک و هوش مصنوعی کاملاً مستقل آغاز شده است. شاید نسل هفتم به معنای حذف کامل سرنشین از داخل جنگنده و انتقال نبرد به فضایی باشد که در آن فیزیک بدنه اهمیت کمتری نسبت به سرعت نور در انتقال داده‌ها و تخریب لیزری اهداف در بردهای ماورای جوی داشته باشد.