پایان ماموریت تلسکوپ فضایی Swift پس از شکست عملیات نجات

ناسا پس از شکست عملیات نجات تلسکوپ فضایی Swift، مأموریت این رصدخانه را پایان داد و انتظار دارد تلسکوپ طی چند هفته آینده وارد جو زمین شود.

به گزارش سرویس نجوم تک‌ناک، ناسا اعلام کرد که تلاش شرکت خصوصی Katalyst Space Technologies، مستقر در ایالت آریزونای آمریکا برای افزایش ارتفاع مدار این رصدخانه شکست خورده است و دیگر امکان ادامه مأموریت آن وجود ندارد.

این شرکت فضاپیمایی به نام LINK را در تابستان ۲۰۲۶ به مدار زمین فرستاد تا به تلسکوپ نزدیک شود و با انتقال آن به مداری بالاتر، از سقوط زودهنگام رصدخانه جلوگیری کند.

این تلاش به نتیجه نرسید و تلسکوپ همچنان تحت تأثیر مقاومت جو، ارتفاع مداری خود را از دست می‌دهد. ناسا پیش‌بینی کرده است که Swift طی چند هفته پس از اعلام پایان مأموریت، دوباره وارد جو زمین شود.

تلسکوپ فضایی Swift در نوامبر ۲۰۰۴ برای مطالعه انفجارهای پرتو گاما به فضا پرتاب شد. این انفجارها از قدرتمندترین رویدادهای شناخته‌شده در کیهان هستند.

عمر اولیه این مأموریت تنها دو سال تعیین شده بود، اما Swift بیش از ۲۰ سال به رصد آسمان ادامه داد.

شان دوماگال-گلدمن، مدیر بخش اخترفیزیک ناسا در واشنگتن اعلام کرد که Swift نقش بزرگی در گسترش شناخت دانشمندان از جهان متغیر داشته است. به گفته او، این مأموریت بخشی از تحولی در اخترفیزیک بود که اهمیت رصد سریع رویدادهای کیهانی را برای جامعه علمی آشکار کرد.

بیشتر بخوانید: تلسکوپ فضایی هابل رکورد ۲۰۰ هزار گردش به دور زمین را ثبت کرد

شکست عملیات ۳۰ میلیون دلاری نجات

ناسا در سپتامبر ۲۰۲۵ قراردادی به ارزش ۳۰ میلیون دلار با شرکت Katalyst Space Technologies امضا کرد. هدف از این قرارداد، نجات تلسکوپی بود که به‌تدریج به زمین نزدیک می‌شد و بدون کمک بیرونی نمی‌توانست مدار خود را حفظ کند.

مقاومت لایه‌های رقیق جو زمین در ارتفاع حرکت تلسکوپ فضایی Swift باعث کاهش تدریجی انرژی مداری آن شده بود. این تلسکوپ پیشرانه‌ای برای جبران اثر مقاومت جو نداشت و به همین دلیل، افزایش ارتفاع مدار آن به مداخله یک فضاپیمای دیگر نیاز داشت.

شرکت Katalyst برای اجرای این مأموریت، فضاپیمای LINK را با ابعادی تقریبا برابر یک یخچال ساخت. قرار بود LINK پس از نزدیک شدن به رصدخانه، آن را با سه بازوی رباتیک بگیرد و به مدار بالاتری منتقل کند. در صورت موفقیت، Swift می‌توانست فعالیت علمی خود را برای مدت بیشتری ادامه دهد.

این عملیات از همان ابتدا خطرپذیر بود. پیش از آن، هیچ فضاپیمای خصوصی نتوانسته بود ماهواره‌ای را که برای دریافت خدمات در مدار طراحی نشده است، به دام بیندازد و ارتفاع مدار آن را افزایش دهد. به همین دلیل، ناسا و Katalyst تأکید داشتند که موفقیت عملیات تضمین‌شده نیست.

سرعت کاهش ارتفاع Swift نیز فشار زمانی زیادی ایجاد کرده بود. مهندسان فرصت محدودی برای ساخت، آزمایش و پرتاب فضاپیمای نجات داشتند. فضاپیمای LINK سرانجام سوم ژوئیه ۲۰۲۶، کمی بیش از ۹ ماه پس از واگذاری قرارداد، به فضا پرتاب شد.

حدود سه هفته پس از پرتاب، مشکلات فنی مأموریت را مختل کرد. سیستم پیشرانش و چرخ‌های عکس‌العملی LINK دچار اختلال شدند. چرخ‌های عکس‌العملی برای کنترل جهت‌گیری فضاپیما به کار می‌روند و عملکرد درست آنها هنگام نزدیک شدن به یک جسم دیگر در مدار اهمیت زیادی دارد.

این مشکلات باعث شد LINK با سرعتی غیرمنتظره بچرخد. فضاپیما نتوانست تلسکوپ را بگیرد و مدار آن را ارتقا دهد. با وجود این‌، موفق شد تا فاصله ۱۲ تا ۱۵ کیلومتری تلسکوپ فضایی Swift نزدیک شود و تصاویری از آن ثبت کند. این فضاپیما با وجود نزدیک شدن به هدف، هرگز نتوانست تماس فیزیکی با رصدخانه برقرار کند.

سرانجام فضاپیمای LINK روز ۲۵ سپتامبر وارد جو زمین شد و مأموریت آن بدون نجات تلسکوپ پایان یافت. ناسا این تلاش را باوجود نتیجه ناموفق، تجربه‌ای ارزشمند برای توسعه فناوری خدمات‌رسانی رباتیک به ماهواره‌ها ارزیابی کرد.

دوماگال-گلدمن در بیانیه همان روز گفت: «این مأموریت از ابتدا پرخطر و دارای دستاوردهای بالقوه بزرگ بود.»

او توضیح داد که عملیات نجات، فارغ از نتیجه نهایی به پیشرفت فناوری خدمات‌رسانی به فضاپیماها در آمریکا کمک کرده است. همچنین این تلاش، توانایی اجرای مأموریت‌ها در زمان‌بندی فشرده و روش‌های افزایش عمر ماهواره‌ها در مدار پایین زمین را آزمایش کرد.

دستاوردهای علمی تلسکوپ فضایی Swift در دو دهه

رصدخانه Swift در سال ۲۰۱۸ به افتخار نیل گرلز، نخستین پژوهشگر ارشد مأموریت، تغییر نام یافت و «رصدخانه نیل گرلز سویفت» نامیده شد. گرلز یک سال پیش از این تغییر نام، در سال ۲۰۱۷ درگذشته بود.

ناسا اعلام کرد که تلسکوپ آخرین داده‌های علمی خود را در ۲۰ اکتبر ۲۰۲۶ ثبت کرده است. به این ترتیب، فعالیت رصدخانه‌ای که برای مأموریتی دوساله طراحی شده بود، پس از دو دهه به پایان رسید.

تلسکوپ Swift در طول فعالیت خود بیش از ۲ هزار انفجار پرتو گاما را مشاهده کرد. این رویدادها هدف اصلی مأموریت بودند، اما فعالیت رصدخانه به آنها محدود نماند.

این تلسکوپ بیش از ۱۴۰۰ انفجار ابرنواختری را مطالعه کرد. همچنین به رصد سیارک‌ها، دنباله‌دارها و سیاه‌چاله‌ها پرداخت و پیمایشی از سراسر آسمان در محدوده پرتو ایکس انجام داد.

مشاهدات تلسکوپ فضایی Swift در طول‌موج‌های مختلف، مجموعه بزرگی از داده‌ها را در اختیار پژوهشگران قرار داده است. به گفته مقام‌های ناسا، اطلاعات این مأموریت تاکنون در تهیه و انتشار حدود ۷ هزار مقاله علمی نقش داشته‌اند.

پایان فعالیت تلسکوپ به معنای پایان استفاده علمی از داده‌های آن نیست. ناسا انتظار دارد آرشیو مشاهدات Swift در سال‌های آینده نیز موضوع پژوهش‌های تازه باشد و به انتشار مقالات بیشتری کمک کند.

دوماگال-گلدمن در بیانیه ۲۳ اکتبر تأکید کرد: «Swift آرشیوی فوق‌العاده از مشاهدات چندطول‌موجی برای ما به جا گذاشته است که برای دهه‌های آینده زمینه‌ساز کشفیات جدید خواهد بود.»

با شکست عملیات نجات، دیگر فرصتی برای ادامه رصدهای Swift باقی نمانده است. با وجود این‌، ثبت هزاران رویداد کیهانی و میراث علمی گسترده این رصدخانه باعث می‌شود پژوهشگران حتی پس از ورود آن به جو زمین، همچنان از یافته‌های آن استفاده کنند.

از دست ندهید: تلسکوپ جیمز وب دقیق‌ترین نقشه شبکه کیهانی جهان را ثبت کرد